1947 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਫਿਰ ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਗੁਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਦਾਦੇ ਨਾਲ ਯੂਪੀ ਆਈ ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਠੇਕੇ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Published by Sirlekh
ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ:
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਲਗਭਗ 80 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਮਸਾਂ ਡੇਢ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯੂਪੀ ਆ ਗਏ। ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ 1947 ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ
ਬੀਬੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਕਾ ਪਿੰਡ ਬੁੱਢਾ ਥੇਹ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਧਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿਲੀ। ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਸੁਰਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁੱਧ ਪਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿ ਬੱਸ ਅੱਜ ਦੁੱਧ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ।
ਮਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ। ਦਾਦਾ ਜੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਯੂਪੀ ਲੈ ਆਏ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਬਚ ਜਾਣ। ਦਾਦੇ ਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰਨਾ ਵੀ ਯੂਪੀ ਆ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ:
"ਮੈਂ ਚੱਲਣ ਸਿੱਖੀ ਇੱਥੇ ਆਣ ਕੇ, ਯੂਪੀ 'ਚ।" — ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ
ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਠੇਕੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ
ਬੀਬੀ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪਰਿਵਾਰ "ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਹੀ" ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਪੈਲੀਆਂ ਵਾਹ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬਹੁਤ ਸਸਤੀਆਂ ਸਨ, 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਜਾਂ ਕਿਰਪਾਨ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸੌਗਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਉੱਥੇ ਬੜੀ ਕਦਰ ਸੀ।
ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਮਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਣਕਾਂ ਤੇ ਝੋਨੇ ਵੱਢੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ; ਭਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ-ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਦੋਂ ਝੋਨਾ ਛੱਟੇ ਨਾਲ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ਸਲ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਲੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਪੱਕਦੀਆਂ। ਬੱਚੇ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਘਿਓ ਚੋਪੜ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਖਾ ਲਓ।
ਵਿਆਹ, ਵਿਧਵਾਪਣ ਅਤੇ ਸੱਸ ਦਾ ਸਾਥ
ਬੀਬੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਏ। ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਕਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ; ਸਹੁਰੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੱਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਸਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਦੋਂ ਦਾ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ। ਕਰੀਬ 35-40 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਅਜੇ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਪਤੀ ਚੱਲ ਵਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲੋਂ ਫੋੜੇ ਵਰਗੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਾ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਟੈਟਨਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟੀਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਬਰੇਲੀ ਲਿਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਦੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀ। ਸਹੁਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਵਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਸ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਬੀਬੀ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹੀ, ਬਾਹਰਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟਿਆ।
"ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ, ਕੀ ਕਰੂ ਬੰਦਾ।" — ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ
ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇੜਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅੱਡ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੈਲੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵਧੀਆ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ "ਸੌਖੀ ਰੋਟੀ" ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬੱਚੇ ਮੰਨਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਦਕਿ "ਉੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਬਹਿ ਕੇ ਖਾਣਾ, ਉੱਥੇ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਪੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡੇ ਪਸ਼ੂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੇਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ; ਦੂਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾਉਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਹੀ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਰੀਰ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਹੀ ਕਥਾ ਤੇ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦੋਹਤੇ-ਪੜਦੋਹਤੇ ਵੇਖਣੇ ਦਿੱਤੇ: "ਹੁਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ।"
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ, ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪਤੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਠੇਕੇ ਦੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅੱਜ ਭਰੇ-ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਕਵੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ: ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਝੱਲਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
